Press "Enter" to skip to content

Problem Tespiti: Liderlik müessesi, oluşumu, tevarüs, otoriteyi temsil ve suistimal

Liderlik

İnsanlık tarihi siyasî, ilmî, felsefî, dinî, toplumsal hareketler ve bunların liderleri ile doludur. Bu hareketlere ilham kaynağı olan liderler fazilet, ilmî kifayet, isabetli karar verme, hayatını belli değerlere adama, toplumunun dertleri ile dertlenme, takipçilerini içinde bulundukları zorluklardan çıkarma, kuşatıcı bir gelecek vizyonuna sahip olma, bu vizyonu takipçileri ile etkili biçimde paylaşma, problemleri çözme, insanları yetkilendirme.. gibi bir çok liderlik hususiyetlerine farklı derecelerde sahiptirler.

Liderin etrafında öbeklenen ve peşinden giden takipçiler bu lideri yorumları, güncel problemler karşısında duruşu, ahlakî karakteri, öncelikleri, felsefesi, yaşam tarzı gibi hususlarda yakından irdeler ve bir ilham kaynağı ve rehber olarak görebilirler. Ayrıca liderin gerçekleştirdiği etki ve müspet değişimi küçük ölçekte kendi hayatlarında ve lokal toplumlarında da gerçekleştirmek isteyebilirler.

Değerleri ve Özellikleri Tevarüs

Her bir fert farklı ton ve derecelerde kurucu lidere ait mezkur değerlerin, özelliklerin ve fonksiyonların cazibesine kapılır ve onları tevarüs eder. Bununla birlikte, liderde gördükleri değerlere ve özelliklere varis olan kişiler, liderde gözlemledikleri değerler bütününü, müspet özellikleri, dengeleyici unsurları ve bu unsurların pratiğe dökülürken belli bir ahenk ve metodoloji içinde kendini ifade etmesini bir bütünlük ve tutarlılık içinde alamayabilir ve belli yerlerde aşırıya giderken belli yerlerde de yetersiz kalabilirler. Mesela bu kişiler adanmışlık vurgusunu çok yapıp temel insanî ihtiyaçları ihmal edebilirler, ciddiyet hususunu öne çıkarıp şefkat yönünü geride bırakabilirler, iş takip ve bitirmeye aşırı eğilip iş haricinde normal insanî ilişkiler geliştiremeyebilirler, sosyal ve idari kabiliyetlerde faikiyet gösterip maneviyat ve ilmî hususlarda geri kalabilirler. Ayrıca liderdeki her unsur ve özellik her kişi için aynı seviyede cezbedici ve kâmilâne olmayabilir. Ferdî kabiliyet, ihtiyaç, geçmiş yaşam tecrübeleri, ortamın ve çevrenin belirleyiciliği, eğitim ve anlayış seviyesi, şahsî zaaflar, niyet, donanım gibi hususlar fertlerin liderden tevarüs edecekleri değerler, özellikler ve fonksiyonlarda belirleyici rol oynarlar. Ayrıca kişilerin içinde neşet ettikleri topluma ait tarih ve gelecek algısı, sunulan rol modeller, bu rol modellerin kullandıkları yöntemler ve ifa ettikleri vazifeler, hâlihazırdaki toplumsal ihtiyaçlar, kaygılar ve öncelikler, siyasî atmosferin belirleyiciliği.. gibi hususlar da bu tevarüsün şekil ve mahiyetinde etkili olabilir.

Temsil ve Otoriteyi Suistimal

Çoğu kez liderin potansiyel görerek yetkilendirdiği ya da toplumda liderliğe has mezkur özellikleri sergilemeleri yönüyle öne çıkan kişiler, liderin makro planda yaptığı işleri mikro planda hayata geçirmeye gayret ederler. Zamanla kurumsallaşan bir kısım toplumsal hareketlerde lokal liderlik konumda olan bu insanlara temsiliyetleri yönüyle bir isim veya makam verilebilir. Bu kişiler başlangıç itibariyle lokal potansiyeli ortaya çıkarma, rehberlik yapma, ilham kaynağı olma, herkesi kucaklama, ortak akla müracaat etme ve yerel bir dönüşümün doğal bir vesilesi olma konumunda bulunabilirler. Lakin, sürekli gelişim, eğitim ve değişim sergilenmediği takdirde, bu lokal liderlerde başlangıç itibariyle kurucu felsefe, ideal ve hususiyetleri temsil etmenin meydana getirdiği cazibe zamanla yerini kazanılan unvan ve ismin surî otoritesine bırakabilir. Örneğin yıllar önce elde edilen bir nişan, ilişki, hatıra, taltif, aidiyet, başarı, yakınlık, iletişim kolaylığı, sıhriyet…, her ne kadar şu an altını dolduracak ve devamiyetini sağlayacak bir zemini olmasa da, mutlaklaştırılıp bir faikiyet ve yaptırım unsuru olarak kullanılabilir.

Bu kişiler yerel potansiyeli ortaya çıkarmak; ortak akla müracaat etmek; herkesi kucaklamak; sürekli ilmî, idari, mânevî, ahlâkî alanlarda gelişmek; meşruiyetini isabet, tutarlılık, hakkaniyet, fazilet, prensipli hareket, samimiyet gibi hususiyetlere dayandırmak yerine, bunları ihmal ederek, meşruiyet zeminlerini yitirebilirler; bu eksiği kapatmak için de, sahip oldukları makam ve yetkilerin meşruiyet ve tesirini kurucu liderin karizma ve otoritesini daha fazla kullanarak idame ettirme yoluna gidebilirler.

Sıfatlar ve faziletler itibariyle içi boşalan böyle bir otorite, hükmünü icra edebilmek ve kitleleri yönlendirebilmek için, zamanla kurucu liderin karizmasına, otoritesine ve ismine daha fazla müracaat eder ve bunları hoyratça kullanır hâle gelebilir.  Hatta öyle bir noktaya gelir ki, içi doldurulmadan ve sahada karşılık bulmadan bonkörce kullanılan kurucu liderin ismi, otoritesi ve karizması takipçiler arasında ‘lokal liderlerin baskı vesilesi’ olarak algılanmaya başlayabilir. Örneğin, bu tür liderler normalde lokal realiteler açısından bir ma’kuliyeti ve fizibilitesi olmayan ve mikro-yönetim seviyesindeki bir hususu, muknî hâle getirmek için, türlü te’vil ve yorumlarla, kurucu liderin isteği, teşviki ve tercihi gibi sunup oluşturdukları mânevî baskı ile önlerindeki engelleri bertaraf etme yoluna gidebilirler; daha sonra proje akamete uğradığında ise yine kurucu liderin ismi, kontekst dışı ifadeleri, ‘avamca anlaşılması ve bilinmesi mümkün olmayan’ yüce hikmet söylemleri ile akametin üstünü örtüp yapıcı eleştiriyi ve tamir imkânını da yokluğa mahkum edebilirler.

Böylelikle, biriken memnuniyetsizlik ve bünye içi fonksiyon bozuklukları kendini dolaylı yollardan ifade etmeye başladığında ise bu sefer de kaderin kucağına sığınırlar. Tabi bu arada ismini kullandıkları kurucu lidere ve hareketin umumî kazanım ve kimliğine karşı oluşan hoşnutsuzluğun da dolaylı olarak müsebbibi olmuş olurlar.  

Yarın:

Yenilenme İhtiyacı  / Bürokrasi ve Değerler Arasında Denge